Nhật thực, nguyệt thực là gì? Lịch quan sát ở Việt Nam và cách xem an toàn
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 9 phút đọc
Nhật thực là hiện tượng Mặt Trăng đi vào giữa Mặt Trời và Trái Đất, che khuất một phần hoặc toàn bộ đĩa Mặt Trời; nguyệt thực là khi Trái Đất nằm giữa, bóng của Trái Đất phủ lên Mặt Trăng. Nhật thực chỉ xảy ra vào ngày sóc (mùng 1 âm lịch), nguyệt thực chỉ xảy ra vào ngày vọng (rằm). Cả hai đều cần ba thiên thể gần như thẳng hàng, vì vậy không phải tháng nào cũng có.
Nội dung chính
- Vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực, nguyệt thực?
- Các loại nhật thực
- Các loại nguyệt thực
- Lịch nhật thực, nguyệt thực quan sát được ở Việt Nam
- Thời tiết quyết định bạn có xem được hay không
- Cách xem nhật thực an toàn
- Nhật thực có ảnh hưởng tới thời tiết không?
- Câu hỏi thường gặp
- Nhật thực và nguyệt thực khác nhau thế nào?
- Bao lâu Việt Nam mới có nhật thực toàn phần?
- Trăng máu có nguy hiểm không?
Vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực, nguyệt thực?
Quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng khoảng 5° so với mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất. Phần lớn các lần trăng non hay trăng tròn, Mặt Trăng đi lệch phía trên hoặc phía dưới đường nối Mặt Trời – Trái Đất nên không tạo bóng che. Chỉ khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần hai điểm giao của hai quỹ đạo (gọi là “mùa thực”, khoảng 6 tháng một lần) thì mới có nhật thực hoặc nguyệt thực. Trung bình mỗi năm trên toàn cầu có từ 4 đến 7 lần nhật thực và nguyệt thực, nhưng mỗi lần chỉ quan sát được ở một phần Trái Đất.
Các loại nhật thực
| Loại | Điều gì xảy ra | Người quan sát thấy |
|---|---|---|
| Nhật thực toàn phần | Mặt Trăng che kín đĩa Mặt Trời | Trời tối như chập choạng, thấy vành nhật hoa; chỉ trong dải hẹp vài chục đến hơn trăm km |
| Nhật thực hình khuyên | Mặt Trăng ở xa Trái Đất nên nhỏ hơn đĩa Mặt Trời | Còn một “vòng lửa” sáng quanh Mặt Trăng |
| Nhật thực một phần | Chỉ một phần đĩa Mặt Trời bị che | Mặt Trời như bị “cắn” một miếng; quan sát được trên vùng rộng |
| Nhật thực lai | Chuyển giữa hình khuyên và toàn phần dọc đường đi | Rất hiếm |
Nhật thực toàn phần ở một điểm cố định chỉ kéo dài tối đa khoảng 7 phút, thường là 1–4 phút. Trong thời gian đó nhiệt độ không khí có thể giảm vài độ C, gió dịu lại, chim chóc tưởng chiều tối và trở về tổ.
Các loại nguyệt thực
- Nguyệt thực toàn phần: Mặt Trăng nằm trọn trong vùng bóng tối của Trái Đất và chuyển màu đỏ cam, dân gian gọi là “trăng máu”. Màu đỏ do ánh sáng Mặt Trời bị khí quyển Trái Đất tán xạ, chỉ còn ánh sáng đỏ bị bẻ cong chiếu tới Mặt Trăng – cùng cơ chế khiến bình minh, hoàng hôn có màu đỏ.
- Nguyệt thực một phần: chỉ một phần Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối, phần đó tối sẫm hẳn.
- Nguyệt thực nửa tối: Mặt Trăng chỉ đi qua vùng bóng mờ, độ sáng giảm nhẹ, mắt thường rất khó nhận ra.
Khác với nhật thực, nguyệt thực có thể xem được ở mọi nơi trên nửa Trái Đất đang là ban đêm và kéo dài hàng giờ, nên người Việt Nam có nhiều cơ hội ngắm nguyệt thực hơn nhật thực.
Lịch nhật thực, nguyệt thực quan sát được ở Việt Nam
Bảng dưới đây tổng hợp từ các bảng tính thiên văn quốc tế cho vị trí Hà Nội (giờ Việt Nam). Thời gian ở TP.HCM và các tỉnh khác chênh lệch không đáng kể với nguyệt thực, nhưng có thể khác với nhật thực một phần.
| Thời gian | Hiện tượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tối 3/3/2026 | Nguyệt thực toàn phần (“trăng máu”) | Đã diễn ra; Việt Nam quan sát được giai đoạn toàn phần ngay sau khi trăng mọc |
| Năm 2027 | — | Theo bảng tính cho Hà Nội, không có lần nhật thực hay nguyệt thực nào đáng kể quan sát được |
| Đêm 6 rạng sáng 7/7/2028 | Nguyệt thực một phần nhỏ | Phần Mặt Trăng bị che rất ít, khó nhận thấy bằng mắt thường |
| Sáng 22/7/2028 | Nhật thực một phần rất nhỏ | Đường nhật thực toàn phần đi qua Úc và New Zealand; ở miền Bắc phần đĩa Mặt Trời bị che chưa tới 1% |
| Đêm 31/12/2028 | Nguyệt thực toàn phần | Quan sát trọn vẹn: bắt đầu một phần khoảng 22:07, toàn phần 23:15–00:28, cực đại 23:51 (giờ Hà Nội), Mặt Trăng gần đỉnh đầu |
Thời điểm cụ thể có thể được các cơ quan thiên văn công bố chính xác hơn khi gần đến ngày; chúng tôi sẽ cập nhật bảng này.
Thời tiết quyết định bạn có xem được hay không
Một lần nguyệt thực “nhìn thấy được từ Việt Nam” vẫn có thể bị bỏ lỡ nếu trời nhiều mây hoặc mưa. Mùa đông – xuân (tháng 12 đến tháng 4), miền Bắc thường có mây thấp, mưa phùn, nồm ẩm nên khả năng quan sát kém; miền Nam lại đang mùa khô, trời quang. Ngược lại, mùa hè miền Bắc trời quang hơn vào ban đêm nhưng hay có dông; miền Nam vào mùa mưa với mây đối lưu buổi chiều tối.
Trước mỗi sự kiện 2–3 ngày, bạn nên xem dự báo thời tiết ngày mai và trang thời tiết theo giờ của tỉnh mình để biết lượng mây, khả năng mưa vào đúng khung giờ. Nếu tỉnh mình nhiều mây, có thể di chuyển tới khu vực lân cận trời quang hơn.
Cách xem nhật thực an toàn
- Tuyệt đối không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời bằng mắt thường, kể cả khi bị che 90%: phần còn lại vẫn đủ gây bỏng võng mạc vĩnh viễn mà không gây đau.
- Chỉ dùng kính xem nhật thực đạt tiêu chuẩn ISO 12312-2, hoặc tấm lọc chuyên dụng cho ống nhòm, kính thiên văn. Kính râm, phim X-quang, đĩa CD, kính hàn thông thường đều không an toàn.
- Cách đơn giản nhất: quan sát gián tiếp qua lỗ kim chiếu hình Mặt Trời lên tờ giấy trắng, hoặc bóng nắng xuyên qua tán lá – mỗi kẽ lá thành một “Mặt Trời khuyết” nhỏ.
- Không cho trẻ em tự quan sát khi không có người lớn hướng dẫn.
Nguyệt thực thì hoàn toàn an toàn khi nhìn bằng mắt thường, ống nhòm hay kính thiên văn.
Nhật thực có ảnh hưởng tới thời tiết không?
Trong lúc nhật thực toàn phần, bức xạ Mặt Trời giảm đột ngột khiến nhiệt độ bề mặt giảm 2–5°C trong vài chục phút, gió có thể đổi hướng nhẹ, mây tích nhỏ có thể tan bớt. Tác động này chỉ mang tính cục bộ, ngắn hạn và không làm thay đổi thời tiết những ngày sau. Nguyệt thực không ảnh hưởng gì tới thời tiết. Các quan niệm dân gian về nhật thực, nguyệt thực gây thiên tai, mất mùa không có cơ sở khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Nhật thực và nguyệt thực khác nhau thế nào?
Nhật thực là Mặt Trời bị Mặt Trăng che, xảy ra ban ngày vào ngày mùng 1 âm lịch và chỉ thấy ở một dải hẹp. Nguyệt thực là Mặt Trăng bị bóng Trái Đất che, xảy ra ban đêm vào ngày rằm và thấy được trên nửa Trái Đất đang là đêm.
Bao lâu Việt Nam mới có nhật thực toàn phần?
Ở một điểm cố định, nhật thực toàn phần trung bình vài trăm năm mới lặp lại. Lần gần nhất dải toàn phần đi qua lãnh thổ Việt Nam là ngày 24/10/1995.
Trăng máu có nguy hiểm không?
Không. Trăng máu là tên gọi dân gian của nguyệt thực toàn phần, hoàn toàn an toàn khi ngắm và không ảnh hưởng đến sức khỏe hay thời tiết.
