Chỉ số AQI là gì? Cách đọc chất lượng không khí và bụi PM2.5
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 9 phút đọc
AQI (Air Quality Index) là chỉ số chất lượng không khí, quy đổi nồng độ các chất ô nhiễm như bụi mịn PM2.5, PM10, ôzôn, NO2, SO2, CO thành một con số thường từ 0 đến 500. AQI càng cao, không khí càng ô nhiễm và càng ảnh hưởng tới sức khỏe. Mỗi khoảng AQI có một màu và lời khuyên riêng, giúp người dân quyết định có nên ra ngoài, tập thể dục hay đeo khẩu trang.
Nội dung chính
- AQI được tính như thế nào?
- Bụi mịn PM2.5 là gì và vì sao đáng lo?
- Thang AQI theo chuẩn Mỹ (US EPA)
- Thang VN_AQI của Việt Nam
- Vì sao AQI trên các ứng dụng chênh nhau?
- Vì sao Hà Nội ô nhiễm nặng vào mùa đông?
- Cách tự bảo vệ khi AQI cao
- Câu hỏi thường gặp
- AQI bao nhiêu là an toàn?
- PM2.5 và PM10 khác nhau thế nào?
- Vì sao sáng sớm AQI thường cao hơn buổi chiều?
- Trời mưa có làm sạch không khí không?
- Mưa đá hay sương mù có liên quan đến AQI?
Ở Việt Nam, bạn thường gặp hai thang: AQI theo chuẩn Mỹ (US EPA) trên nhiều ứng dụng quốc tế và VN_AQI do cơ quan môi trường Việt Nam ban hành. Hai thang có cùng khoảng 0–500 nhưng cách tính khác nhau.
AQI được tính như thế nào?
Mỗi trạm quan trắc đo nồng độ từng chất ô nhiễm. Nồng độ này được quy đổi sang một chỉ số phụ theo bảng ngưỡng. AQI tổng hợp là chỉ số phụ cao nhất trong các chất đo được. Ví dụ, nếu chỉ số PM2.5 là 160 và ôzôn là 60, AQI công bố là 160, với chất ô nhiễm chính là PM2.5.
Ở các đô thị lớn của Việt Nam, đặc biệt vào mùa khô, PM2.5 thường là chất quyết định AQI.
Bụi mịn PM2.5 là gì và vì sao đáng lo?
PM2.5 là các hạt bụi có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn khoảng 30 lần sợi tóc. Hạt nhỏ đến mức có thể đi sâu vào phế nang phổi và một phần vào máu.
- Nguồn phát thải chính: khí thải giao thông, công nghiệp, xây dựng, đốt rơm rạ và rác, đun nấu bằng than, củi.
- Tác động sức khỏe: làm nặng hen phế quản, viêm phế quản, bệnh tim mạch; tiếp xúc lâu dài liên quan đến tăng nguy cơ bệnh hô hấp, tim mạch.
- Nhóm nhạy cảm: trẻ em, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh hô hấp, tim mạch.
Hướng dẫn chất lượng không khí năm 2021 của WHO khuyến nghị nồng độ PM2.5 trung bình năm không quá 5 µg/m³ và trung bình 24 giờ không quá 15 µg/m³. Nhiều đô thị trên thế giới, trong đó có Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, thường vượt các mức này.
Thang AQI theo chuẩn Mỹ (US EPA)
| AQI | Màu | Mức độ | Khuyến nghị |
|---|---|---|---|
| 0–50 | Xanh lá | Tốt | Hoạt động ngoài trời bình thường |
| 51–100 | Vàng | Trung bình | Người rất nhạy cảm nên giảm hoạt động gắng sức kéo dài ngoài trời |
| 101–150 | Cam | Không tốt cho nhóm nhạy cảm | Trẻ em, người già, người bệnh hô hấp, tim mạch hạn chế vận động mạnh ngoài trời |
| 151–200 | Đỏ | Không lành mạnh | Mọi người nên giảm hoạt động ngoài trời; nhóm nhạy cảm tránh ra ngoài |
| 201–300 | Tím | Rất không lành mạnh | Tránh hoạt động ngoài trời; đóng cửa, dùng máy lọc không khí |
| 301–500 | Nâu đỏ | Nguy hại | Mọi người ở trong nhà; cảnh báo sức khỏe khẩn cấp |
Năm 2024, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đã siết ngưỡng PM2.5: mức “Tốt” (AQI 0–50) nay tương ứng nồng độ PM2.5 trung bình 24 giờ khoảng 0–9,0 µg/m³. Vì vậy, cùng một mức bụi, AQI hiển thị trên một số ứng dụng có thể cao hơn trước đây.
Thang VN_AQI của Việt Nam
VN_AQI được ban hành kèm Quyết định 1459/QĐ-TCMT năm 2019 về hướng dẫn kỹ thuật tính toán và công bố chỉ số chất lượng không khí Việt Nam. Thang chia 6 mức:
| VN_AQI | Màu | Chất lượng không khí | Ảnh hưởng sức khỏe |
|---|---|---|---|
| 0–50 | Xanh | Tốt | Không ảnh hưởng |
| 51–100 | Vàng | Trung bình | Nhóm nhạy cảm nên hạn chế thời gian ở bên ngoài |
| 101–150 | Da cam | Kém | Nhóm nhạy cảm hạn chế ra ngoài; người bình thường có thể bị ảnh hưởng |
| 151–200 | Đỏ | Xấu | Mọi người hạn chế ra ngoài; nhóm nhạy cảm tránh ra ngoài |
| 201–300 | Tím | Rất xấu | Cảnh báo sức khỏe, mọi người có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng hơn |
| 301–500 | Nâu | Nguy hại | Cảnh báo khẩn cấp; mọi người nên ở trong nhà |
Vì sao AQI trên các ứng dụng chênh nhau?
US AQI và VN_AQI dùng bảng ngưỡng nồng độ khác nhau, nên với cùng một mức PM2.5, hai con số có thể khác nhau; thường US AQI cho giá trị cao hơn. Ngoài ra, ứng dụng có thể lấy dữ liệu từ trạm khác nhau (trạm quan trắc chính thức, cảm biến giá rẻ) và tính trung bình theo giờ hoặc theo ngày khác nhau. Khi so sánh, hãy so trên cùng một thang và cùng nguồn.
Vì sao Hà Nội ô nhiễm nặng vào mùa đông?
Mùa ô nhiễm không khí ở Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ thường kéo dài khoảng từ tháng 10–11 đến tháng 3 năm sau. Nguyên nhân là sự kết hợp giữa nguồn thải và điều kiện thời tiết:
- Hiện tượng nghịch nhiệt: vào đêm và sáng sớm trời lạnh, lớp không khí sát mặt đất lạnh hơn lớp phía trên, như một “nắp vung” giữ bụi lại ở tầng thấp.
- Gió yếu, ít mưa: mùa đông Bắc Bộ khô, mưa không đủ để rửa trôi bụi.
- Đốt rơm rạ sau thu hoạch ở các vùng ven đô.
- Khí thải giao thông, xây dựng, công nghiệp, làng nghề tích tụ trong điều kiện khó khuếch tán.
Ngược lại, khi một đợt gió mùa đông bắc mạnh tràn về, gió lớn thường làm bụi khuếch tán, AQI giảm rõ rệt trong 1–2 ngày đầu. Khi không khí lạnh suy yếu, trời lặng gió, ô nhiễm lại tăng. Mùa hè có mưa rào và gió mạnh nên chất lượng không khí thường tốt hơn.
TP. Hồ Chí Minh cũng có những giai đoạn bụi mịn cao, thường vào mùa khô, nhưng nhìn chung ít kéo dài như Hà Nội. Bạn có thể theo dõi thời tiết từng ngày tại thời tiết Hà Nội và thời tiết TP. Hồ Chí Minh.
Cách tự bảo vệ khi AQI cao
- Kiểm tra AQI trước khi ra ngoài, nhất là buổi sáng sớm khi nghịch nhiệt mạnh.
- Hạn chế tập thể dục ngoài trời khi AQI từ mức cam (101–150) với nhóm nhạy cảm và từ mức đỏ với mọi người. Chuyển sang tập trong nhà.
- Đeo khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn (như N95, KN95) và đeo kín mặt. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế thông thường lọc bụi mịn kém hơn.
- Đóng cửa sổ những giờ ô nhiễm cao; dùng máy lọc không khí có màng lọc HEPA nếu có điều kiện.
- Không đốt rác, rơm rạ; hạn chế đun than tổ ong.
- Người có bệnh hô hấp, tim mạch: tuân thủ điều trị, mang thuốc theo chỉ định của bác sĩ, đi khám khi triệu chứng nặng lên.
Không khí ô nhiễm cũng có thể làm nặng thêm các triệu chứng viêm mũi, ho, ngứa họng mà nhiều người gọi chung là dị ứng thời tiết. Xem bài dị ứng thời tiết để biết khi nào cần đi khám.
Câu hỏi thường gặp
AQI bao nhiêu là an toàn?
AQI từ 0–50 (xanh) là tốt. Từ 51–100 (vàng) vẫn chấp nhận được với đa số người. Từ 101 trở lên, nhóm nhạy cảm cần hạn chế ra ngoài.
PM2.5 và PM10 khác nhau thế nào?
PM10 là bụi có đường kính đến 10 micromet, chủ yếu đọng ở mũi họng và đường thở trên. PM2.5 nhỏ hơn, đi sâu vào phổi nên nguy hại hơn.
Vì sao sáng sớm AQI thường cao hơn buổi chiều?
Sáng sớm mùa đông thường có nghịch nhiệt và gió yếu, bụi bị giữ sát mặt đất. Buổi chiều mặt đất nóng lên, không khí đối lưu mạnh hơn nên bụi khuếch tán tốt hơn.
Trời mưa có làm sạch không khí không?
Mưa có thể rửa trôi một phần bụi, nhất là mưa vừa và mưa to. Mưa phùn nhẹ ít có tác dụng làm sạch bụi mịn.
Mưa đá hay sương mù có liên quan đến AQI?
Sương mù kết hợp khói bụi (khói mù) thường xuất hiện khi AQI cao. Còn mưa đá là hiện tượng dông, xem bài mưa đá là gì.
Nguồn tham khảo: Quyết định 1459/QĐ-TCMT năm 2019 về VN_AQI; Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (US EPA) – AirNow; Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Hướng dẫn chất lượng không khí 2021.
