Gió mùa đông bắc là gì? Cơ chế, thời gian và tác động ở Việt Nam
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 11 phút đọc
Gió mùa đông bắc là luồng không khí lạnh hình thành từ áp cao lạnh lục địa châu Á (áp cao Siberia), tràn xuống nước ta theo hướng đông bắc vào mùa đông. Gió hoạt động chủ yếu từ khoảng tháng 10 đến tháng 4 năm sau, mạnh nhất vào tháng 12 đến tháng 2. Mỗi đợt gió mùa đông bắc làm nhiệt độ ở Bắc Bộ giảm rõ rệt, có thể gây rét đậm, rét hại và gió mạnh trên biển.
Nội dung chính
- Gió mùa đông bắc hình thành như thế nào?
- Gió mùa đông bắc hoạt động vào thời gian nào?
- Gió mùa đông bắc và không khí lạnh khác nhau thế nào?
- Tác động của gió mùa đông bắc đến từng vùng
- Bắc Bộ: chịu ảnh hưởng mạnh nhất
- Duyên hải Đông Bắc và vịnh Bắc Bộ
- Bắc Trung Bộ và Trung Bộ
- Tây Nguyên và Nam Bộ
- Hanh khô và nồm ẩm: hai “bộ mặt” của mùa gió đông bắc
- Gió mùa đông bắc ảnh hưởng gì đến sức khỏe?
- Chuẩn bị gì khi có tin gió mùa đông bắc?
- Câu hỏi thường gặp
- Gió mùa đông bắc thường bắt đầu vào tháng mấy?
- Vì sao miền Nam ít chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc?
- Không khí lạnh tăng cường có lạnh hơn gió mùa đông bắc không?
- Rét đậm, rét hại khác nhau thế nào?
Đây là đặc điểm làm cho miền Bắc Việt Nam có mùa đông lạnh hơn hẳn nhiều nơi cùng vĩ độ trên thế giới.
Gió mùa đông bắc hình thành như thế nào?
Vào mùa đông, lục địa châu Á mất nhiệt nhanh. Vùng Siberia và Mông Cổ trở nên rất lạnh, không khí co lại và nặng hơn, tạo thành một áp cao lạnh rộng lớn. Không khí luôn có xu hướng di chuyển từ nơi áp cao tới nơi áp thấp.
Khi áp cao lạnh mạnh lên hoặc “lấn” xuống phía nam, khối không khí lạnh tràn qua Trung Quốc, xuống Bắc Bộ Việt Nam. Do hướng di chuyển và tác động của địa hình, gió tới nước ta chủ yếu theo hướng đông bắc. Từ đó có tên gọi gió mùa đông bắc.
Các dãy núi hình cánh cung ở Đông Bắc Bộ (Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều) mở ra về phía bắc và hội tụ ở Tam Đảo. Cấu trúc này như những “hành lang” đón gió lạnh tràn sâu vào đồng bằng Bắc Bộ.
Gió mùa đông bắc hoạt động vào thời gian nào?
Mùa gió đông bắc thường chia làm ba giai đoạn:
| Giai đoạn | Thời gian (tương đối) | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đầu mùa | Tháng 10 – tháng 11 | Các đợt không khí lạnh còn yếu, trời se lạnh, hanh khô; ở miền Trung dễ kết hợp nhiễu động gây mưa lớn |
| Giữa mùa | Tháng 12 – tháng 2 | Các đợt mạnh nhất, rét đậm, rét hại kéo dài; vùng núi có thể có băng giá, sương muối |
| Cuối mùa | Tháng 2 – tháng 4 | Không khí lạnh đi lệch qua biển, mang ẩm, gây mưa phùn, nồm ẩm; các đợt yếu dần |
Thời điểm đợt đầu tiên và đợt cuối cùng thay đổi theo từng năm. Hiện tượng El Niño thường khiến mùa đông ấm hơn, ít đợt lạnh mạnh hơn; La Niña có xu hướng ngược lại. Bạn có thể đọc thêm về mối liên hệ này trong bài El Niño và La Niña là gì.
Gió mùa đông bắc và không khí lạnh khác nhau thế nào?
Trong bản tin, bạn sẽ gặp nhiều cách gọi: “không khí lạnh”, “gió mùa đông bắc”, “không khí lạnh tăng cường”. Về bản chất, chúng đều liên quan tới khối không khí lạnh từ phương bắc. Sự khác nhau nằm ở mức độ biến đổi thời tiết khi khối khí tràn về.
- Không khí lạnh: cách gọi chung cho khối khí lạnh từ phía bắc tràn xuống. Khi bản tin chỉ nói “không khí lạnh”, thường là đợt làm gió chuyển hướng và nhiệt độ giảm nhưng không quá mạnh.
- Gió mùa đông bắc: khi không khí lạnh tràn về làm gió ở Bắc Bộ chuyển hẳn sang hướng đông bắc, mạnh lên rõ rệt và nhiệt độ giảm đáng kể.
- Không khí lạnh tăng cường: khi đang có một khối không khí lạnh ảnh hưởng, một đợt mới bổ sung xuống. Gió không đổi hướng nhiều (vẫn là đông bắc) nhưng mạnh lên, nhiệt độ giảm thêm, rét kéo dài.
Mẹo nhớ nhanh: đợt mới “đẩy” thời tiết sang trạng thái khác hẳn thì gọi là gió mùa đông bắc; đợt mới “tiếp sức” cho đợt đang có thì gọi là không khí lạnh tăng cường.
Theo dõi các đợt mới nhất tại chuyên trang tin không khí lạnh.
Tác động của gió mùa đông bắc đến từng vùng
Bắc Bộ: chịu ảnh hưởng mạnh nhất
Bắc Bộ là nơi gió mùa đông bắc tác động rõ nhất. Mỗi đợt mạnh có thể làm nhiệt độ giảm 5–10°C chỉ trong 1–2 ngày. Hà Nội vào giữa mùa đông có những đợt nhiệt độ thấp nhất xuống dưới 10°C.
Ngành khí tượng gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống, và rét hại khi từ 13°C trở xuống. Rét đậm, rét hại ảnh hưởng tới sức khỏe người già, trẻ nhỏ, gia súc và cây trồng vụ đông xuân.
Vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn (Lạng Sơn) có thể có băng giá, sương muối, thậm chí mưa tuyết trong những đợt lạnh rất mạnh. Đợt rét lịch sử cuối tháng 1/2016 từng gây tuyết rơi ở nhiều điểm vùng núi phía Bắc.
Duyên hải Đông Bắc và vịnh Bắc Bộ
Các tỉnh ven biển như Quảng Ninh chịu gió đông bắc rõ rệt; vùng ven biển gió thường mạnh cấp 3–4, có đợt cấp 5, trời lạnh hơn do gió. Trên vịnh Bắc Bộ, gió có thể mạnh cấp 6–7, giật cấp 8–9, sóng cao, biển động, nguy hiểm cho tàu thuyền.
Bắc Trung Bộ và Trung Bộ
Bắc Trung Bộ vẫn chịu rét khá rõ. Dãy Bạch Mã – đèo Hải Vân là “bức tường” chặn phần lớn không khí lạnh, nên phía nam đèo ít lạnh hơn.
Điểm đặc biệt: ở Trung Bộ, gió đông bắc thổi từ biển vào, gặp dãy Trường Sơn bị đẩy lên cao, gây mưa. Đây là nguyên nhân chính khiến mùa mưa Trung Bộ rơi vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, lệch hẳn so với Bắc Bộ và Nam Bộ. Khi không khí lạnh kết hợp áp thấp nhiệt đới, bão hoặc gió đông trên cao, mưa có thể đặc biệt lớn. Xem thêm bài áp thấp nhiệt đới là gì.
Tây Nguyên và Nam Bộ
Không khí lạnh khi xuống tới đây đã biến tính, ấm lên đáng kể. Nam Bộ thường chỉ có buổi sáng và đêm se lạnh, trời hanh, ít mây. Tây Nguyên, đặc biệt các vùng cao như Đà Lạt, đêm và sáng lạnh hơn rõ rệt. Gió đông bắc còn tạo ra “gió chướng” ở vùng ven biển Nam Bộ, góp phần đẩy nước mặn sâu vào sông vào mùa khô.
Hanh khô và nồm ẩm: hai “bộ mặt” của mùa gió đông bắc
Nửa đầu mùa đông, không khí lạnh đi thẳng qua lục địa nên khô. Bắc Bộ có thời tiết hanh khô: độ ẩm thấp, da nẻ, môi khô, nguy cơ cháy rừng tăng.
Nửa cuối mùa đông, áp cao lạnh dịch chuyển ra phía đông, khối khí đi qua biển trước khi vào Bắc Bộ nên ẩm hơn. Kết quả là mưa phùn, trời âm u. Khi không khí lạnh suy yếu, không khí ấm ẩm từ biển tràn về, gặp bề mặt tường, nền nhà còn lạnh gây ngưng tụ: đó là hiện tượng nồm ẩm quen thuộc tháng 2–3.
Gió mùa đông bắc ảnh hưởng gì đến sức khỏe?
- Nhiệt độ giảm nhanh dễ gây cảm lạnh, viêm đường hô hấp, làm nặng thêm bệnh tim mạch, huyết áp ở người lớn tuổi.
- Một số người bị mày đay do lạnh, viêm mũi dị ứng; xem bài dị ứng thời tiết.
- Gió yếu kèm nghịch nhiệt vào sáng sớm có thể khiến bụi mịn tích tụ; nên theo dõi chỉ số AQI.
Chuẩn bị gì khi có tin gió mùa đông bắc?
- Theo dõi thời tiết ngày mai và dự báo nhiều ngày để biết thời điểm nhiệt độ giảm.
- Giữ ấm cơ thể, đặc biệt cổ, ngực, bàn chân; chú ý người già và trẻ nhỏ.
- Không sưởi bằng than, củi trong phòng kín: nguy cơ ngộ độc khí CO rất cao.
- Che chắn chuồng trại, dự trữ thức ăn cho gia súc khi rét đậm, rét hại kéo dài.
- Tàu thuyền hoạt động trên vịnh Bắc Bộ, Biển Đông chú ý gió mạnh, sóng lớn.
Câu hỏi thường gặp
Gió mùa đông bắc thường bắt đầu vào tháng mấy?
Thông thường các đợt không khí lạnh đầu tiên xuất hiện vào khoảng tháng 10, đôi khi cuối tháng 9. Đợt mạnh thật sự thường từ tháng 11–12.
Vì sao miền Nam ít chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc?
Khi di chuyển xuống phía nam, khối không khí lạnh bị biến tính dần, lại bị dãy Bạch Mã chặn bớt, nên tới Nam Bộ chỉ còn trời se lạnh vào sáng sớm.
Không khí lạnh tăng cường có lạnh hơn gió mùa đông bắc không?
Không nhất thiết. Không khí lạnh tăng cường là đợt bổ sung khi đang có không khí lạnh, làm rét kéo dài hoặc giảm thêm vài độ. Mức lạnh phụ thuộc cường độ từng đợt.
Rét đậm, rét hại khác nhau thế nào?
Rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống; rét hại khi từ 13°C trở xuống. Nếu bạn quen đọc nhiệt độ theo độ F, xem bài cách quy đổi độ C sang độ F.
Nguồn tham khảo: Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (nchmf.gov.vn); Quyết định 18/2021/QĐ-TTg.
