Áp thấp nhiệt đới là gì? Khác gì vùng áp thấp và bão?
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 12 phút đọc
Áp thấp nhiệt đới (ATNĐ) là một xoáy thuận nhiệt đới có sức gió mạnh nhất vùng gần tâm từ cấp 6 đến cấp 7, tức khoảng 39–61 km/h. Khi gió mạnh lên từ cấp 8 trở lên, ATNĐ được gọi là bão. Còn vùng áp thấp chỉ là khu vực có khí áp thấp hơn xung quanh, gió thường dưới cấp 6 và chưa có hoàn lưu xoáy rõ ràng.
Nội dung chính
- Áp thấp nhiệt đới là gì theo cách hiểu của ngành khí tượng?
- Vùng áp thấp là gì? Phân biệt vùng áp thấp, ATNĐ và bão
- Thang cấp gió Beaufort: đọc cấp 6, cấp 7 thế nào?
- Áp thấp nhiệt đới hình thành như thế nào?
- Áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông: khi nào, ở đâu?
- Áp thấp nhiệt đới nguy hiểm đến mức nào?
- Cần làm gì khi có tin áp thấp nhiệt đới?
- Người dân vùng ven biển và ngư dân
- Người dân vùng núi và trung du
- Người đang lên kế hoạch du lịch
- Vì sao dự báo ATNĐ có thể thay đổi liên tục?
- Câu hỏi thường gặp
- Áp thấp nhiệt đới có được đặt tên như bão không?
- Vùng áp thấp và áp thấp nhiệt đới khác nhau ở điểm nào?
- Áp thấp nhiệt đới có mắt bão không?
- ATNĐ vào đất liền thì còn nguy hiểm không?
- Hiện tượng El Niño có ảnh hưởng tới số áp thấp nhiệt đới không?
Ba khái niệm này hay xuất hiện liền nhau trong bản tin thời tiết mùa mưa bão. Hiểu đúng giúp bạn đánh giá mức nguy hiểm và chủ động chuẩn bị, nhất là khi sống ở ven biển hoặc có kế hoạch đi biển.
Áp thấp nhiệt đới là gì theo cách hiểu của ngành khí tượng?
Trong khí tượng học, xoáy thuận nhiệt đới là tên gọi chung cho các hệ thống gió xoáy hình thành trên vùng biển nhiệt đới. Ở Bắc bán cầu, gió thổi xoáy vào tâm theo chiều ngược kim đồng hồ. Tâm là nơi có khí áp thấp nhất.
Theo quy định về dự báo, cảnh báo thiên tai của Việt Nam, xoáy thuận nhiệt đới được chia theo sức gió mạnh nhất vùng gần tâm:
- Áp thấp nhiệt đới: gió mạnh nhất cấp 6–7.
- Bão: gió mạnh nhất từ cấp 8 trở lên. Bão tiếp tục được phân thành bão, bão mạnh, bão rất mạnh và siêu bão.
Như vậy, áp thấp nhiệt đới chính là “giai đoạn trước bão”. Không phải ATNĐ nào cũng mạnh lên thành bão, nhưng phần lớn các cơn bão đều từng trải qua giai đoạn áp thấp nhiệt đới.
Vùng áp thấp là gì? Phân biệt vùng áp thấp, ATNĐ và bão
Vùng áp thấp là khu vực khí áp thấp hơn các vùng xung quanh. Gió có xu hướng thổi vào nhưng thường yếu, dưới cấp 6, và hoàn lưu chưa khép kín rõ rệt. Vùng áp thấp có thể gây mưa rào, dông trên diện rộng dù gió không mạnh.
Khi vùng áp thấp được nuôi dưỡng tốt (biển ấm, độ ẩm cao, gió đứt thẳng đứng yếu), nó có thể mạnh lên thành ATNĐ, rồi thành bão. Bảng dưới đây tóm tắt sự khác nhau:
| Tiêu chí | Vùng áp thấp | Áp thấp nhiệt đới | Bão |
|---|---|---|---|
| Sức gió mạnh nhất | Thường dưới cấp 6 (dưới 39 km/h) | Cấp 6–7 (39–61 km/h) | Từ cấp 8 (từ 62 km/h) |
| Hoàn lưu xoáy | Chưa rõ hoặc yếu | Khép kín, có tâm xác định | Khép kín, mạnh; bão mạnh có thể có mắt bão |
| Đặt tên/số hiệu | Không | Không đánh số | Được đặt tên quốc tế và đánh số theo thứ tự trong năm khi hoạt động trên Biển Đông |
| Tác động chính | Mưa rào, dông | Gió mạnh, sóng lớn trên biển, mưa lớn | Gió rất mạnh, sóng lớn, nước dâng, mưa lớn, lũ |
Lưu ý: “vùng áp thấp” không có nghĩa là an toàn. Nhiều vùng áp thấp hoặc ATNĐ yếu vẫn gây mưa rất lớn, dẫn tới lũ quét và sạt lở đất ở miền núi.
Thang cấp gió Beaufort: đọc cấp 6, cấp 7 thế nào?
Việt Nam dùng thang Beaufort (mở rộng đến cấp 17) để mô tả sức gió. Mỗi cấp tương ứng một khoảng tốc độ gió và mức độ tác động có thể quan sát được. Dưới đây là các cấp liên quan đến vùng áp thấp và áp thấp nhiệt đới:
| Cấp gió | Tốc độ (m/s) | Tốc độ (km/h) | Dấu hiệu trên đất liền | Trạng thái biển |
|---|---|---|---|---|
| Cấp 5 | 8,0–10,7 | 29–38 | Cành cây nhỏ lay động | Sóng cao khoảng 2 m |
| Cấp 6 | 10,8–13,8 | 39–49 | Cành cây lớn lay động, khó mở ô | Sóng cao 2–3 m, nguy hiểm cho tàu thuyền nhỏ |
| Cấp 7 | 13,9–17,1 | 50–61 | Cả cây lớn rung, đi ngược gió khó khăn | Sóng cao 3–4 m, tàu thuyền rất nguy hiểm |
| Cấp 8 | 17,2–20,7 | 62–74 | Cành nhỏ gãy, tốc mái nhà nhẹ | Sóng cao 4–5 m — ngưỡng của bão |
Bản tin thường ghi kèm “giật cấp…”. Gió giật là tốc độ gió tức thời tăng vọt trong vài giây, luôn cao hơn gió trung bình. Ví dụ “ATNĐ mạnh cấp 6, giật cấp 8” nghĩa là gió duy trì ở cấp 6 nhưng có những cơn giật đạt sức mạnh của bão. Thang đầy đủ từ cấp 6 đến 17 được trình bày trong bài cấp bão và cách đọc tin bão.
Áp thấp nhiệt đới hình thành như thế nào?
Một ATNĐ cần nhiều điều kiện cùng lúc:
- Biển đủ ấm: nhiệt độ mặt nước biển thường từ khoảng 26,5°C trở lên, cung cấp hơi nước và nhiệt ẩn cho đối lưu.
- Không khí ẩm ở tầng thấp và tầng giữa.
- Gió đứt thẳng đứng yếu: gió ở tầng cao và tầng thấp không chênh lệch quá nhiều, để cột mây dông không bị “xé” lệch.
- Có nhiễu động ban đầu: dải hội tụ nhiệt đới, sóng gió đông, rãnh áp thấp…
- Cách xích đạo một khoảng đủ để lực Coriolis tạo chuyển động xoáy (thường trên khoảng 5 vĩ độ).
Khi không khí ấm ẩm bốc lên, hơi nước ngưng tụ thành mây và giải phóng nhiệt. Nhiệt này làm không khí tiếp tục bốc lên, khí áp ở tâm giảm, gió xoáy vào mạnh hơn. Vòng lặp này giúp vùng áp thấp phát triển thành ATNĐ và có thể thành bão.
Áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông: khi nào, ở đâu?
Biển Đông là một trong những khu vực có nhiều xoáy thuận nhiệt đới hoạt động. ATNĐ ảnh hưởng tới Việt Nam có hai nguồn chính:
- Hình thành ngay trên Biển Đông: thường từ dải hội tụ nhiệt đới. Loại này phát triển nhanh, thời gian từ lúc hình thành tới khi vào bờ ngắn, gây khó khăn cho công tác chuẩn bị.
- Từ Tây Bắc Thái Bình Dương đi vào: vượt qua khu vực Philippines rồi vào Biển Đông, có thể mạnh lên hoặc suy yếu trên đường đi.
Mùa mưa bão ở nước ta thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 11, có năm sớm hoặc muộn hơn. Đầu mùa, ATNĐ và bão hay ảnh hưởng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Cuối mùa (tháng 10–11), vùng ảnh hưởng dịch dần xuống Trung Trung Bộ, Nam Trung Bộ và đôi khi tới Nam Bộ.
Khi ATNĐ đi vào gần bờ cùng thời điểm có không khí lạnh tràn về, sự kết hợp này thường gây mưa đặc biệt lớn ở miền Trung. Đây là kiểu hình thế quen thuộc của các đợt lũ lớn vào tháng 10–11.
Áp thấp nhiệt đới nguy hiểm đến mức nào?
Nhiều người chủ quan vì “chỉ là áp thấp”. Thực tế, ATNĐ có thể gây thiệt hại đáng kể:
- Trên biển: gió cấp 6–7, giật cấp 8–9, sóng cao 2–4 m đủ để lật tàu thuyền nhỏ, thuyền thúng, lồng bè nuôi trồng.
- Mưa lớn: ATNĐ khi vào đất liền thường suy yếu thành vùng áp thấp nhưng vẫn mang lượng ẩm rất lớn, gây mưa 100–300 mm hoặc hơn trong vài ngày ở một số đợt.
- Lũ quét, sạt lở: vùng núi Bắc Bộ, Tây Nguyên, miền Trung đặc biệt dễ bị ảnh hưởng.
- Dông, lốc: trong hoàn lưu ATNĐ có thể xuất hiện dông, lốc xoáy cục bộ.
Mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc cấp gió. Một ATNĐ yếu nhưng di chuyển chậm và gặp địa hình núi có thể gây mưa lũ nặng nề hơn một cơn bão đi nhanh.
Cần làm gì khi có tin áp thấp nhiệt đới?
Người dân vùng ven biển và ngư dân
- Theo dõi tin từ đài khí tượng thủy văn và chính quyền địa phương; xem cập nhật tại chuyên trang tin bão, áp thấp nhiệt đới.
- Tàu thuyền chủ động tránh vùng nguy hiểm, giữ liên lạc với bờ, về nơi neo đậu an toàn khi có yêu cầu.
- Gia cố lồng bè, chòi canh; không ở lại trên lồng bè khi gió mạnh.
Người dân vùng núi và trung du
- Cảnh giác với mưa lớn kéo dài nhiều ngày, đặc biệt khu vực ven sông suối, chân đồi dốc.
- Không đi qua ngầm tràn, suối khi nước dâng.
- Quan sát dấu hiệu sạt lở: nứt đất, cây nghiêng, nước suối đục bất thường.
Người đang lên kế hoạch du lịch
Nếu bạn định đi biển hoặc lên vùng núi trong mùa mưa bão, hãy xem dự báo thời tiết 10 ngày tới và theo dõi sát bản tin trước ngày đi 1–2 ngày. ATNĐ có thể hình thành và vào bờ chỉ trong 1–3 ngày.
Vì sao dự báo ATNĐ có thể thay đổi liên tục?
Hướng đi và cường độ ATNĐ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: dòng dẫn đường của áp cao cận nhiệt đới, không khí lạnh, địa hình, nhiệt độ mặt biển. Các mô hình dự báo có độ bất định, đặc biệt với cường độ. Vì vậy, bản tin dự báo thường kèm “vùng có khả năng ảnh hưởng” dạng hình nón mở rộng theo thời gian.
Lời khuyên: đừng chỉ nhìn vào đường đi trung tâm. Hãy chú ý cả phạm vi gió mạnh và vùng mưa lớn, vì tác động có thể lan xa hàng trăm km so với tâm.
Câu hỏi thường gặp
Áp thấp nhiệt đới có được đặt tên như bão không?
Không. Chỉ khi mạnh lên thành bão (từ cấp 8), xoáy thuận mới được đặt tên quốc tế và được Việt Nam đánh số (bão số 1, số 2…) theo thứ tự trong năm khi hoạt động trên Biển Đông.
Vùng áp thấp và áp thấp nhiệt đới khác nhau ở điểm nào?
Vùng áp thấp có gió yếu (thường dưới cấp 6) và hoàn lưu chưa rõ ràng. Áp thấp nhiệt đới đã có hoàn lưu khép kín, tâm xác định và gió mạnh nhất đạt cấp 6–7.
Áp thấp nhiệt đới có mắt bão không?
Thường không. Mắt bão chỉ xuất hiện rõ ở các cơn bão đủ mạnh. Xem thêm bài cấp bão, mắt bão và cách đọc tin bão.
ATNĐ vào đất liền thì còn nguy hiểm không?
Có. Khi vào đất liền, ATNĐ thường suy yếu thành vùng áp thấp nhưng vẫn gây mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất trong nhiều ngày sau đó.
Hiện tượng El Niño có ảnh hưởng tới số áp thấp nhiệt đới không?
Có liên quan về mặt thống kê, nhưng không quyết định từng cơn cụ thể. Tìm hiểu thêm ở bài El Niño và La Niña là gì.
Nguồn tham khảo: Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (nchmf.gov.vn); Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO); Quyết định 18/2021/QĐ-TTg về dự báo, cảnh báo, truyền tin thiên tai và cấp độ rủi ro thiên tai.
