El Niño, La Niña là gì? ENSO ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 10 phút đọc
El Niño là hiện tượng nhiệt độ mặt nước biển ở vùng xích đạo trung tâm và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường kéo dài nhiều tháng; La Niña là hiện tượng ngược lại, khi vùng biển này lạnh đi bất thường. Hai hiện tượng là hai pha của một dao động khí hậu gọi là ENSO (El Niño – Dao động Nam). Ở Việt Nam, El Niño thường gắn với nắng nóng, thiếu mưa, hạn hán và xâm nhập mặn; La Niña thường gắn với mưa nhiều, bão nhiều và lũ lụt.
Nội dung chính
- ENSO là gì? El Niño và La Niña đến từ đâu?
- Cơ chế hoạt động: gió mậu dịch và vòng hoàn lưu Walker
- Khi El Niño xảy ra
- Khi La Niña xảy ra
- Làm sao biết đang có El Niño hay La Niña?
- El Niño ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam?
- La Niña ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam?
- So sánh nhanh El Niño và La Niña
- Tình hình ENSO hiện nay (cập nhật tháng 10/2026)
- Người dân nên chuẩn bị gì?
- Trong năm El Niño
- Trong năm La Niña
- Câu hỏi thường gặp
- El Niño và La Niña có xảy ra cùng lúc không?
- El Niño có phải do biến đổi khí hậu gây ra?
- Năm El Niño thì có bão không?
- Bao lâu thì có một đợt El Niño?
ENSO không gây ra từng cơn mưa hay cơn bão cụ thể, nhưng nó “nghiêng cán cân” thời tiết cả một mùa, thậm chí cả năm.
ENSO là gì? El Niño và La Niña đến từ đâu?
ENSO là viết tắt của El Niño – Southern Oscillation. Tên gọi gồm hai phần:
- El Niño (tiếng Tây Ban Nha nghĩa là “cậu bé”): ngư dân Peru dùng để gọi dòng nước ấm bất thường xuất hiện gần dịp Giáng sinh, làm giảm sản lượng cá.
- Dao động Nam: sự dao động ngược chiều của khí áp mặt biển giữa vùng tây Thái Bình Dương (đại diện Darwin, Australia) và vùng trung tâm – đông Thái Bình Dương (đại diện Tahiti).
Phần đại dương và phần khí quyển liên kết chặt chẽ, nên các nhà khoa học gộp chung thành ENSO. ENSO có ba trạng thái: El Niño (pha nóng), La Niña (pha lạnh) và trung tính.
Cơ chế hoạt động: gió mậu dịch và vòng hoàn lưu Walker
Trong điều kiện bình thường, gió mậu dịch thổi từ đông sang tây dọc xích đạo Thái Bình Dương. Gió đẩy lớp nước mặt ấm dồn về phía tây (gần Indonesia, Philippines). Ở phía đông (gần Nam Mỹ), nước lạnh từ dưới sâu trồi lên thay thế.
Vùng nước ấm phía tây làm không khí bốc lên, tạo mây và mưa. Không khí đi ở tầng cao về phía đông rồi giáng xuống, khép kín một vòng gọi là hoàn lưu Walker.
Khi El Niño xảy ra
Gió mậu dịch yếu đi, có lúc đổi chiều. Nước ấm tràn ngược về trung tâm và đông Thái Bình Dương. Vùng mưa nhiều dịch chuyển theo về phía đông. Hệ quả: khu vực Đông Nam Á, Australia thường khô hạn hơn; ven biển Peru, Ecuador mưa nhiều hơn.
Khi La Niña xảy ra
Gió mậu dịch mạnh hơn bình thường, nước ấm dồn mạnh về phía tây, nước lạnh trồi lên mạnh ở phía đông. Đông Nam Á thường mưa nhiều hơn, khu vực Tây Thái Bình Dương thuận lợi cho đối lưu và xoáy thuận nhiệt đới.
Làm sao biết đang có El Niño hay La Niña?
Các cơ quan khí tượng theo dõi nhiệt độ mặt nước biển ở một vùng chuẩn gọi là Niño 3.4 (khu vực trung tâm xích đạo Thái Bình Dương). Theo tiêu chí phổ biến của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA):
| Trạng thái | Chuẩn sai nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 | Đặc điểm khí quyển đi kèm |
|---|---|---|
| El Niño | Từ +0,5°C trở lên, duy trì nhiều tháng | Gió mậu dịch yếu, mưa dịch về phía đông |
| Trung tính | Trong khoảng −0,5°C đến +0,5°C | Gần với điều kiện trung bình |
| La Niña | Từ −0,5°C trở xuống, duy trì nhiều tháng | Gió mậu dịch mạnh, mưa tập trung phía tây |
Chuẩn sai càng lớn, sự kiện càng mạnh. Một sự kiện El Niño hoặc La Niña thường kéo dài khoảng 9–12 tháng, có khi lâu hơn; chu kỳ lặp lại không đều, thường 2–7 năm.
El Niño ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam?
Theo các đánh giá của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, El Niño thường đi kèm các xu hướng sau (không phải năm nào cũng giống hệt):
- Nhiệt độ cao hơn trung bình: nắng nóng xuất hiện sớm, gay gắt và kéo dài hơn, nhất là ở Bắc Trung Bộ, Nam Bộ. Kỷ lục nhiệt độ cao nhất Việt Nam 44,2°C ghi nhận tại Tương Dương (Nghệ An) ngày 7/5/2023, trong giai đoạn El Niño đang hình thành.
- Lượng mưa thiếu hụt: mùa mưa có xu hướng đến muộn, kết thúc sớm; nhiều vùng hụt mưa so với trung bình nhiều năm.
- Hạn hán và xâm nhập mặn: đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên vào mùa khô. Đợt hạn mặn mùa khô 2015–2016, gắn với El Niño rất mạnh 2015–2016, là một trong những đợt nghiêm trọng nhất từng ghi nhận ở ĐBSCL.
- Ít bão, áp thấp nhiệt đới hơn trên Biển Đông so với trung bình, nhưng vẫn có thể xuất hiện bão mạnh.
- Mùa đông ấm hơn ở miền Bắc, ít đợt gió mùa đông bắc mạnh hơn, dù vẫn có thể có đợt rét đậm ngắn.
La Niña ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam?
- Mưa nhiều hơn: đặc biệt ở Trung Bộ và Nam Bộ vào nửa cuối năm, nguy cơ lũ lụt, sạt lở tăng.
- Bão, áp thấp nhiệt đới nhiều hơn trên Biển Đông, đổ bộ hoặc ảnh hưởng đất liền nhiều hơn. Xem thêm về áp thấp nhiệt đới và cấp bão.
- Mùa đông lạnh hơn ở miền Bắc, các đợt không khí lạnh mạnh, rét đậm rét hại kéo dài.
- Nắng nóng giảm so với năm El Niño.
Ví dụ: năm 2020 có La Niña. Tháng 10/2020, miền Trung hứng chịu chuỗi bão, áp thấp nhiệt đới liên tiếp, gây mưa lũ và sạt lở đất đặc biệt nghiêm trọng.
So sánh nhanh El Niño và La Niña
| Yếu tố ở Việt Nam | Năm El Niño | Năm La Niña |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Cao hơn trung bình, nắng nóng gay gắt | Thấp hơn, mùa đông lạnh hơn |
| Lượng mưa | Thiếu hụt, mùa mưa ngắn | Nhiều hơn, mưa lớn diện rộng |
| Bão trên Biển Đông | Thường ít hơn | Thường nhiều hơn |
| Rủi ro chính | Hạn hán, xâm nhập mặn, cháy rừng, thiếu nước | Lũ lụt, sạt lở, ngập úng |
Tình hình ENSO hiện nay (cập nhật tháng 10/2026)
Theo bản thảo luận chẩn đoán ENSO ngày 8/10/2026 của Trung tâm Dự báo Khí hậu (CPC) thuộc NOAA, hiện tượng El Niño đang tiếp tục mạnh lên. NOAA đánh giá nhiều khả năng El Niño ở mức mạnh đến rất mạnh và duy trì đến khoảng tháng 1–3/2027.
Nếu xu hướng này diễn ra như dự báo, Việt Nam cần chủ động với các rủi ro thường gặp trong năm El Niño: mùa đông 2026–2027 có thể ấm hơn trung bình ở miền Bắc, và mùa khô 2027 tiềm ẩn nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Đây là xu hướng khí hậu, không phải dự báo chắc chắn cho từng địa phương; hãy theo dõi bản tin chính thức của cơ quan khí tượng thủy văn trong nước.
Người dân nên chuẩn bị gì?
Trong năm El Niño
- Nông dân ĐBSCL theo dõi bản tin độ mặn, trữ nước ngọt, điều chỉnh lịch thời vụ theo khuyến cáo địa phương.
- Hạn chế ra ngoài giờ nắng gắt, chú ý chỉ số UV thường rất cao.
- Tiết kiệm nước sinh hoạt, phòng cháy rừng ở Tây Nguyên, Tây Bắc vào mùa khô.
Trong năm La Niña
- Chuẩn bị phương án ứng phó bão lũ sớm, đặc biệt ở miền Trung.
- Theo dõi sát tin bão và dự báo mưa lớn.
- Giữ ấm khi mùa đông lạnh sâu.
Câu hỏi thường gặp
El Niño và La Niña có xảy ra cùng lúc không?
Không. Đây là hai pha đối lập của cùng một dao động. Tại một thời điểm, ENSO chỉ ở một trong ba trạng thái: El Niño, La Niña hoặc trung tính.
El Niño có phải do biến đổi khí hậu gây ra?
Không. ENSO là dao động tự nhiên đã tồn tại hàng nghìn năm. Tuy nhiên, khi khí hậu nền ấm lên, tác động của các năm El Niño, như nắng nóng kỷ lục, có thể trở nên nặng nề hơn.
Năm El Niño thì có bão không?
Vẫn có. El Niño chỉ làm số lượng bão trên Biển Đông có xu hướng ít hơn trung bình, không loại trừ bão mạnh.
Bao lâu thì có một đợt El Niño?
Không theo chu kỳ cố định, thường cách nhau khoảng 2–7 năm, mỗi đợt kéo dài khoảng một năm.
Nguồn tham khảo: NOAA Climate Prediction Center – ENSO Diagnostic Discussion ngày 8/10/2026 (noaa.gov); Tổ chức Khí tượng Thế giới (wmo.int); Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia.
