Gió Lào là gì? Vì sao gió Tây khô nóng thổi mạnh ở miền Trung
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 11 phút đọc
Gió Lào là tên dân gian của gió Tây khô nóng – loại gió thổi từ phía Lào sang, vượt dãy Trường Sơn rồi đổ xuống Bắc Trung Bộ và một phần Tây Bắc với đặc trưng rất nóng và rất khô. Gió Lào hoạt động mạnh nhất từ tháng 5 đến tháng 7, đẩy nhiệt độ lên 37–40°C, có nơi trên 40°C, trong khi độ ẩm không khí giảm sâu. Nguyên nhân chính là hiệu ứng phơn khi gió mùa Tây Nam đi qua dãy núi.
Nội dung chính
- Gió Lào là gió gì? Tên gọi và bản chất
- Hiệu ứng phơn: cơ chế tạo ra gió Tây khô nóng
- Gió Lào thổi vào tháng mấy?
- Vùng nào chịu ảnh hưởng gió Lào mạnh nhất?
- Gió Lào khác nắng nóng thông thường thế nào?
- Dấu hiệu nhận biết một đợt gió Lào
- Tác hại của gió Lào đối với đời sống và sản xuất
- Đối với sức khỏe
- Đối với nông nghiệp
- Đối với sinh hoạt
- Cách phòng tránh tác hại của gió Lào
- Câu hỏi thường gặp
- Gió Lào có phải gió mùa không?
- Vì sao Hà Nội ít bị gió Lào?
- Gió Lào kéo dài bao lâu mỗi đợt?
- Hiệu ứng phơn có xảy ra ở nơi khác không?
Gió Lào là gió gì? Tên gọi và bản chất
Người dân Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình gọi là “gió Lào” vì gió thổi từ hướng Lào sang. Trong khí tượng học, đây là gió Tây khô nóng, một dạng gió phơn (foehn) – loại gió khô nóng xuất hiện ở sườn khuất gió của các dãy núi cao trên khắp thế giới.
Về nguồn gốc, khối khí gây gió Lào chủ yếu là gió mùa Tây Nam đầu mùa hạ, xuất phát từ vùng vịnh Bengal và Ấn Độ Dương. Khối khí này vốn ẩm, nhưng khi vượt qua Trường Sơn, nó bị biến tính hoàn toàn.
Hiệu ứng phơn: cơ chế tạo ra gió Tây khô nóng
Hiệu ứng phơn diễn ra theo hai giai đoạn, ở hai sườn của dãy núi:
- Sườn đón gió (phía Lào): khối khí ẩm bị đẩy lên cao. Không khí bốc lên thì giãn nở và lạnh đi. Khi đạt điểm sương, hơi nước ngưng tụ thành mây và gây mưa ở sườn Tây. Trong giai đoạn bão hòa này, nhiệt độ chỉ giảm khoảng 0,5–0,6°C cho mỗi 100 m độ cao, vì quá trình ngưng tụ giải phóng ẩn nhiệt.
- Sườn khuất gió (phía Việt Nam): khối khí đã mất phần lớn hơi nước, đi xuống dốc và bị nén lại. Không khí khô nóng lên theo tỷ lệ đoạn nhiệt khô, khoảng 1°C cho mỗi 100 m.
Vì lên dốc lạnh chậm mà xuống dốc nóng nhanh, khối khí khi xuống tới đồng bằng nóng hơn hẳn so với lúc ở cùng độ cao bên sườn kia, đồng thời rất khô. Đó là lý do gió Lào vừa nóng vừa “rát” da.
| Giai đoạn | Trạng thái không khí | Thay đổi nhiệt độ | Thời tiết |
|---|---|---|---|
| Lên sườn Tây Trường Sơn | Ẩm, bão hòa | Giảm ~0,6°C/100 m | Mây nhiều, mưa |
| Vượt đỉnh núi | Đã mất nhiều hơi nước | – | Mây tan dần |
| Xuống sườn Đông | Khô | Tăng ~1°C/100 m | Nắng gắt, khô nóng |
Gió Lào thổi vào tháng mấy?
Gió Lào bắt đầu xuất hiện từ khoảng tháng 4, hoạt động mạnh nhất trong tháng 5, 6, 7 và suy yếu dần vào tháng 8. Thời điểm này, gió mùa Tây Nam đã thiết lập nhưng dải hội tụ nhiệt đới chưa lùi xuống phía Nam, nên Bắc Trung Bộ chưa vào mùa mưa.
- Tháng 4: các đợt gió Tây đầu tiên, nắng nóng ngắn ngày.
- Tháng 5 – 7: cao điểm; nhiều đợt nắng nóng gay gắt kéo dài 5–10 ngày liên tục.
- Tháng 8: gió Lào yếu dần, mưa dông và mưa bão bắt đầu tăng.
Trong ngày, gió Lào thường mạnh từ khoảng 10 giờ sáng đến chiều tối. Có những ngày gió thổi cả đêm, khiến nhiệt độ ban đêm vẫn trên 30°C, người dân rất khó ngủ.
Vùng nào chịu ảnh hưởng gió Lào mạnh nhất?
Gió Tây khô nóng ảnh hưởng mạnh nhất ở những nơi nằm ngay sườn Đông dãy Trường Sơn và các thung lũng hướng Tây – Đông:
- Bắc Trung Bộ: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị (gồm cả khu vực Quảng Bình cũ), Huế. Nghệ An và Hà Tĩnh là “thủ phủ” gió Lào, nhất là vùng thung lũng sông Cả.
- Tây Bắc: các thung lũng thấp ở Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ) cũng có gió Tây khô nóng, nhưng yếu và ngắn hơn.
- Phía Nam đồng bằng Bắc Bộ đôi khi bị ảnh hưởng khi gió Tây mạnh lấn ra.
Nam Trung Bộ và Tây Nguyên cũng có hiện tượng phơn nhưng ở mức khác: khi gió mùa Tây Nam thổi, Tây Nguyên mưa nhiều thì duyên hải Nam Trung Bộ lại khô nóng. Ngược lại, TP.HCM và Nam Bộ không có gió Lào.
Kỷ lục nhiệt độ cao nhất Việt Nam hiện nay là 44,2°C tại trạm Tương Dương (Nghệ An) ngày 7/5/2023 – một đợt nắng nóng có sự góp sức rõ rệt của gió Tây khô nóng.
Gió Lào khác nắng nóng thông thường thế nào?
Không phải đợt nắng nóng nào cũng do gió Lào. Ở Hà Nội hay đồng bằng Bắc Bộ, nắng nóng thường do áp thấp nóng phía Tây mở rộng, trời lặng gió và oi bức vì độ ẩm vẫn cao. Ở Nam Bộ, nắng nóng cao điểm vào tháng 3–5, chủ yếu do bức xạ mặt trời mạnh cuối mùa khô.
| Đặc điểm | Gió Lào (Tây khô nóng) | Nắng nóng oi bức |
|---|---|---|
| Gió | Thổi rõ hướng Tây, Tây Nam, có lúc giật mạnh | Gió yếu hoặc lặng gió |
| Độ ẩm | Thấp, không khí khô rát | Cao, cảm giác ngột ngạt, nhiều mồ hôi |
| Vùng điển hình | Bắc Trung Bộ, thung lũng Tây Bắc | Đồng bằng Bắc Bộ, đô thị lớn |
| Rủi ro nổi bật | Mất nước, cháy rừng, hạn hán | Sốc nhiệt, say nắng do cơ thể khó thoát nhiệt |
Cơ quan khí tượng phân loại mức nắng nóng theo nhiệt độ cao nhất ngày: nắng nóng từ 35°C, nắng nóng gay gắt từ 37°C và nắng nóng đặc biệt gay gắt từ 39°C trở lên. Trong những ngày gió Lào mạnh, nhiều trạm ở Nghệ An, Hà Tĩnh thường đạt mức đặc biệt gay gắt.
Dấu hiệu nhận biết một đợt gió Lào
- Gió thổi hướng Tây hoặc Tây Nam, cảm giác như hơi nóng phả vào mặt.
- Nhiệt độ cao nhất từ 35°C trở lên, độ ẩm thấp nhất thường dưới 55%, có lúc xuống 30–40%.
- Trời quang, ít mây, nắng chói; cây cối héo rũ vào buổi trưa.
- Da khô, môi nứt, mắt cay; quần áo phơi khô rất nhanh.
- Ban đêm vẫn oi nóng, ít khi xuống dưới 28–30°C.
Để biết trước các đợt nắng nóng, hãy theo dõi thời tiết ngày mai và dự báo nhiều ngày; các bản tin nắng nóng thường được phát trước 1–3 ngày.
Tác hại của gió Lào đối với đời sống và sản xuất
Đối với sức khỏe
- Mất nước, say nắng, sốc nhiệt – nguy hiểm với người già, trẻ nhỏ, người lao động ngoài trời.
- Bệnh hô hấp, khô mắt, viêm da do không khí khô và bụi.
- Mất ngủ kéo dài, ảnh hưởng tim mạch, huyết áp.
Đối với nông nghiệp
- Lúa hè thu trổ bông gặp gió Lào dễ bị lép hạt.
- Cây màu, cây ăn quả héo, rụng hoa, rụng quả non.
- Hạn hán, thiếu nước tưới; nguy cơ cháy rừng tăng cao.
Đối với sinh hoạt
- Nhu cầu điện tăng vọt do dùng điều hòa, quạt.
- Nguy cơ cháy nổ nhà dân, chập điện cao hơn.
Cách phòng tránh tác hại của gió Lào
- Uống đủ nước: 2–3 lít/ngày, bổ sung nước điện giải hoặc nước muối pha loãng khi ra nhiều mồ hôi.
- Tránh ra ngoài từ 11 giờ đến 16 giờ; nếu buộc phải đi, mặc áo dài tay sáng màu, đội mũ rộng vành, đeo kính.
- Giữ nhà mát: che rèm cửa hướng Tây, phun nước làm mát sân, mái tôn; dùng điều hòa ở mức 26–28°C để tránh sốc nhiệt.
- Không tắm nước lạnh ngay khi vừa đi nắng về.
- Trong sản xuất: điều chỉnh lịch thời vụ để lúa trổ bông tránh cao điểm gió Lào; tưới nước vào sáng sớm hoặc chiều tối.
- Phòng cháy: không đốt rác, đốt nương rẫy khi gió Lào thổi mạnh.
Gió Lào là hiện tượng mùa hè. Ngược lại, mùa đông miền Bắc chịu ảnh hưởng của không khí lạnh với các đợt rét đậm, rét hại. Bạn có thể xem thêm các bài trong chuyên mục kiến thức thời tiết.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào có phải gió mùa không?
Gió Lào không phải một loại gió mùa riêng. Nó là gió mùa Tây Nam đầu mùa hạ bị biến tính khô nóng sau khi vượt dãy Trường Sơn, do hiệu ứng phơn.
Vì sao Hà Nội ít bị gió Lào?
Hà Nội nằm xa dãy Trường Sơn và được che chắn bởi địa hình phía Tây, nên gió Tây khô nóng tới Hà Nội đã suy yếu. Nắng nóng ở Hà Nội chủ yếu do áp thấp nóng phía Tây và bức xạ mặt trời mạnh.
Gió Lào kéo dài bao lâu mỗi đợt?
Mỗi đợt thường kéo dài từ 3 đến 7 ngày, có đợt trên 10 ngày. Số đợt và cường độ thay đổi theo từng năm, phụ thuộc hoạt động của gió mùa Tây Nam và áp thấp nóng.
Hiệu ứng phơn có xảy ra ở nơi khác không?
Có. Hiệu ứng phơn xuất hiện ở nhiều dãy núi trên thế giới, như gió Foehn ở dãy Alps (châu Âu) hay gió Chinook ở sườn Đông dãy Rocky (Bắc Mỹ).
Nguồn tham khảo: Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia; tài liệu khí hậu học Việt Nam.
