Rét đậm, rét hại là gì? Ngưỡng nhiệt độ và cách phòng chống

Rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống; rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13°C trở xuống. Đây là hai thuật ngữ chính thức trong bản tin dự báo của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, dùng để cảnh báo mức độ lạnh ảnh hưởng tới sức khỏe, sản xuất nông nghiệp. Rét đậm, rét hại thường xuất hiện ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau, khi các đợt không khí lạnh mạnh tràn về.

Nội dung chính

1. Rét đậm, rét hại được xác định như thế nào?
2. Vì sao miền Bắc có rét đậm, rét hại?
3. Rét đậm, rét hại thường xảy ra vào thời gian nào?
4. Rét bao nhiêu độ thì học sinh được nghỉ học?
5. Rét đậm, rét hại khác gì nắng nóng, gió Lào?
6. Giữ ấm cơ thể khi trời rét đậm, rét hại
7. Chống rét cho vật nuôi
8. Chống rét cho cây trồng
9. Câu hỏi thường gặp
10. Rét đậm khác rét hại thế nào?
11. Nhiệt độ thấp nhất 10°C có phải rét hại không?
12. Miền Nam có rét đậm không?
13. Làm sao biết trước đợt rét đậm sắp tới?

Rét đậm, rét hại được xác định như thế nào?

Điểm quan trọng là ngưỡng dựa trên nhiệt độ trung bình ngày, không phải nhiệt độ thấp nhất. Nhiệt độ trung bình ngày được tính từ các lần quan trắc trong 24 giờ tại trạm khí tượng. Vì vậy một ngày có sáng sớm 12°C nhưng trưa nắng lên 20°C chưa chắc đã là rét đậm.

Mức độ	Nhiệt độ trung bình ngày	Cảm nhận thực tế
Trời rét	Trên 15°C (khi có không khí lạnh)	Lạnh, cần áo khoác
Rét đậm	Từ 15°C trở xuống (13–15°C)	Lạnh buốt, đặc biệt sáng sớm, đêm
Rét hại	Từ 13°C trở xuống	Rất lạnh, nguy hại cho sức khỏe, vật nuôi, cây trồng

Trong bản tin, cơ quan khí tượng thường ghi “trời rét đậm, vùng núi có nơi rét hại”, kèm nhiệt độ thấp nhất dự báo. Ở vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn, nhiệt độ có thể xuống dưới 5°C, thậm chí dưới 0°C, kèm sương muối, băng giá.

Theo Quyết định 18/2021/QĐ-TTg, rủi ro thiên tai do rét hại, sương muối được phân thành các cấp độ từ 1 đến 3, tùy nhiệt độ trung bình ngày, số ngày kéo dài và phạm vi ảnh hưởng.

Vì sao miền Bắc có rét đậm, rét hại?

Nguyên nhân chính là gió mùa Đông Bắc – khối không khí lạnh hình thành từ áp cao Siberia, di chuyển xuống phía Nam qua Trung Quốc. Miền Bắc Việt Nam nằm ở rìa phía Nam của đường đi này, lại có các cánh cung núi mở ra hướng Bắc, Đông Bắc, nên không khí lạnh dễ dàng tràn vào.

• Rét khô: không khí lạnh đầu mùa, trời hanh, nắng ban ngày, chênh lệch ngày đêm lớn.
• Rét ẩm: giữa và cuối mùa đông, không khí lạnh đi qua biển, trời nhiều mây, mưa phùn, lạnh thấm vào người.

Dãy Bạch Mã (giữa Huế và Đà Nẵng) là ranh giới tự nhiên khiến không khí lạnh suy yếu rõ rệt khi xuống phía Nam. Vì vậy Nam Bộ và Nam Trung Bộ hầu như không có rét đậm, rét hại; còn Tây Nguyên (như Đà Lạt) lạnh chủ yếu do độ cao.

Rét đậm, rét hại thường xảy ra vào thời gian nào?

• Tháng 11: có thể có rét đậm ngắn ngày ở vùng núi.
• Tháng 12 – tháng 1: cao điểm rét đậm, rét hại diện rộng ở Bắc Bộ, nhất là quanh Tết Dương lịch đến Tết Nguyên đán.
• Tháng 2: vẫn có những đợt rét muộn, xen kẽ những ngày nồm ẩm.
• Tháng 3: hiếm, thường chỉ còn rét nhẹ.

Đợt rét đậm, rét hại kéo dài nhất trong nhiều thập kỷ ở Bắc Bộ là đợt đầu năm 2008, kéo dài liên tục khoảng 38 ngày (từ giữa tháng 1 đến giữa tháng 2), gây chết hàng chục nghìn con trâu bò và thiệt hại lớn cho vụ lúa xuân.

Rét bao nhiêu độ thì học sinh được nghỉ học?

Hiện không có một ngưỡng chung áp dụng toàn quốc. Bộ Giáo dục và Đào tạo giao Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh, thành phố quyết định cho học sinh nghỉ học khi thời tiết quá khắc nghiệt, sau đó bố trí học bù. Mỗi địa phương ban hành hướng dẫn riêng, thường dựa trên nhiệt độ ngoài trời lúc sáng sớm theo dự báo của đài khí tượng.

Ngưỡng phổ biến được nhiều địa phương miền Bắc áp dụng:

Cấp học	Ngưỡng nhiệt độ ngoài trời	Ví dụ địa phương áp dụng
Mầm non, Tiểu học	Dưới 10°C được nghỉ học	Hà Nội, Hải Phòng
Trung học cơ sở	Dưới 7°C được nghỉ học	Hà Nội, Hải Phòng
Trung học phổ thông	Tùy quyết định của từng địa phương	–

Một số địa phương chọn chuyển sang học trực tuyến thay vì nghỉ hẳn. Phụ huynh nên theo dõi thông báo của nhà trường và dự báo thời tiết ngày mai từ tối hôm trước để chủ động.

Cần lưu ý: ngưỡng nghỉ học dùng nhiệt độ ngoài trời (thường là nhiệt độ thấp nhất buổi sáng), khác với ngưỡng rét đậm, rét hại vốn tính theo nhiệt độ trung bình ngày. Vì vậy có những ngày bản tin báo rét hại nhưng học sinh vẫn đi học bình thường, do nhiệt độ sáng sớm chưa xuống dưới 10°C. Ngược lại, ở vùng núi cao, nhiều trường cho học sinh nghỉ sớm hơn hoặc lùi giờ vào học để tránh khung giờ lạnh nhất.

Rét đậm, rét hại khác gì nắng nóng, gió Lào?

Rét đậm, rét hại là thiên tai mùa đông, do khối khí lạnh từ phương Bắc. Ngược lại, mùa hè Bắc Trung Bộ lại phải đối mặt với gió Lào – gió Tây khô nóng có thể đẩy nhiệt độ lên trên 40°C. Hai thái cực này khiến biên độ nhiệt năm ở miền Bắc lớn hơn hẳn miền Nam, và người dân cần chuẩn bị cho cả hai mùa.

Giữ ấm cơ thể khi trời rét đậm, rét hại

• Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo thật dày; giữ ấm đầu, cổ, ngực, bàn chân.
• Hạn chế ra ngoài sáng sớm, tối muộn; người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, huyết áp đặc biệt cẩn trọng vì nguy cơ đột quỵ tăng khi lạnh.
• Ăn đủ chất, uống nước ấm, không để bụng đói.
• Không đốt than, củi trong phòng kín để sưởi – nguy cơ ngộ độc khí CO gây tử vong.
• Dùng máy sưởi an toàn: không để quá gần chăn màn, không bật liên tục cả đêm trong phòng kín.
• Tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô ngay.
• Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ cần giữ ấm nhưng tránh ủ quá nhiều lớp gây ra mồ hôi rồi nhiễm lạnh.

Chống rét cho vật nuôi

1. Che chắn chuồng trại bằng bạt, cót, bao tải; giữ chuồng khô ráo, có đệm lót rơm, trấu.
2. Không thả trâu bò ra đồng khi nhiệt độ ngoài trời dưới khoảng 12°C; chỉ chăn thả khi trời ấm vào buổi trưa.
3. Dự trữ thức ăn (rơm, cỏ khô, cây ngô ủ chua) và bổ sung thức ăn tinh, muối khoáng để tăng sức đề kháng.
4. Cho uống nước ấm, có thể pha thêm chút muối.
5. Mặc áo bao tải cho trâu bò, dùng đèn sưởi, bóng điện cho gà, lợn con.
6. Không bắt trâu bò làm việc nặng trong những ngày rét hại.

Ở vùng núi như Sa Pa, nhiều hộ dân đưa gia súc từ bãi chăn thả trên núi cao về chuồng trước mỗi đợt rét để tránh chết rét hàng loạt.

Chống rét cho cây trồng

• Lúa: không gieo cấy khi nhiệt độ trung bình ngày dưới 15°C; che phủ nilon cho mạ; giữ mực nước ruộng để giữ ấm gốc.
• Rau màu: tưới nước vào chiều tối hôm trước để hạn chế sương muối; che phủ bằng lưới, nilon, rơm.
• Cây ăn quả, chè: tủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô; bón thêm phân kali giúp cây chống chịu tốt hơn.
• Thủy sản: tăng độ sâu ao, che chắn mặt ao, giảm lượng thức ăn khi cá ít ăn.

Câu hỏi thường gặp

Rét đậm khác rét hại thế nào?

Rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống; rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13°C trở xuống. Rét hại là mức lạnh nguy hiểm hơn.

Nhiệt độ thấp nhất 10°C có phải rét hại không?

Chưa chắc. Ngưỡng tính theo nhiệt độ trung bình ngày. Nếu ban ngày nắng lên 18–20°C thì trung bình ngày có thể trên 13°C, chưa phải rét hại.

Miền Nam có rét đậm không?

Hầu như không. Không khí lạnh suy yếu mạnh khi vượt dãy Bạch Mã, nên Nam Bộ chỉ se lạnh vào sáng sớm, nhiệt độ trung bình ngày hiếm khi xuống dưới 20°C.

Làm sao biết trước đợt rét đậm sắp tới?

Theo dõi bản tin không khí lạnh của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia; các đợt không khí lạnh mạnh thường được thông báo trước 2–4 ngày.

Nguồn tham khảo: Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia; Quyết định 18/2021/QĐ-TTg; hướng dẫn của Sở GD&ĐT Hà Nội và Hải Phòng về cho học sinh nghỉ học khi rét.