Sương muối, băng giá là gì? Tuyết rơi ở Việt Nam xuất hiện ở đâu

Sương muối là hiện tượng hơi nước trong không khí đóng băng trực tiếp thành các tinh thể băng nhỏ màu trắng, bám trên mặt đất, lá cây, mái nhà khi nhiệt độ bề mặt xuống tới 0°C hoặc thấp hơn. Băng giá là khi nước (sương, nước mưa, nước đọng) đóng thành lớp băng cứng. Ở Việt Nam, sương muối, băng giá và cả tuyết rơi chỉ xuất hiện ở vùng núi cao phía Bắc như Sa Pa, Y Tý, Mẫu Sơn trong những đợt rét đậm, rét hại mạnh.

Nội dung chính

1. Sương muối là gì? Vì sao gọi là “muối”?
2. Điều kiện hình thành sương muối, băng giá
3. Phân biệt sương muối, băng giá và tuyết rơi
4. Tuyết rơi ở Việt Nam: có thật không, ở đâu?
5. Những nơi thường có sương muối, băng giá ở Việt Nam
6. Kinh nghiệm “săn” băng tuyết an toàn
7. Tác hại của sương muối, băng giá
8. Đối với cây trồng
9. Đối với vật nuôi
10. Đối với giao thông và du lịch
11. Cách phòng chống sương muối, băng giá
12. Câu hỏi thường gặp
13. Bao nhiêu độ thì có sương muối?
14. Hà Nội có tuyết rơi không?
15. Năm nào cũng có tuyết ở Sa Pa không?
16. Đi Sa Pa ngắm băng tuyết vào tháng mấy?

Sương muối là gì? Vì sao gọi là “muối”?

Sương muối có tên quốc tế là frost (hoar frost). Người Việt gọi là “sương muối” vì lớp tinh thể trắng, lấp lánh, nhìn giống những hạt muối rắc trên cỏ, lá.

Khác với sương thông thường (giọt nước), sương muối hình thành theo quá trình ngưng kết: hơi nước chuyển thẳng từ thể khí sang thể rắn, bỏ qua giai đoạn lỏng. Điều này chỉ xảy ra khi bề mặt vật thể lạnh tới 0°C hoặc thấp hơn.

Một điểm thú vị: nhiệt độ đo ở trạm khí tượng (ở độ cao 2 m, trong lều khí tượng) có thể vẫn khoảng 2–4°C, nhưng mặt đất và lá cây đã xuống dưới 0°C do bức xạ mất nhiệt mạnh trong đêm. Vì vậy sương muối vẫn có thể xuất hiện dù bản tin báo nhiệt độ thấp nhất trên 0°C.

Điều kiện hình thành sương muối, băng giá

• Có không khí lạnh mạnh tràn về, nhiệt độ trung bình ngày ở mức rét đậm, rét hại.
• Đêm trời quang mây: không có mây che chắn, mặt đất bức xạ nhiệt ra không gian, lạnh đi rất nhanh.
• Lặng gió hoặc gió nhẹ: không khí lạnh tích tụ sát mặt đất, không bị xáo trộn.
• Độ ẩm vừa đủ để có hơi nước ngưng kết.
• Địa hình: vùng núi cao, thung lũng lòng chảo – nơi không khí lạnh nặng dồn xuống và đọng lại ban đêm.

Sương muối thường xuất hiện vào nửa đêm về sáng, rõ nhất lúc 5–7 giờ sáng, và tan nhanh khi có nắng.

Phân biệt sương muối, băng giá và tuyết rơi

Hiện tượng	Cách hình thành	Hình dạng	Thời điểm thường gặp
Sương muối	Hơi nước ngưng kết trực tiếp thành băng trên bề mặt lạnh ≤0°C	Lớp tinh thể trắng mỏng, xốp như muối	Đêm, sáng sớm trời quang, lặng gió
Băng giá	Nước lỏng (mưa phùn, sương, nước đọng) đông cứng khi nhiệt độ dưới 0°C	Lớp băng trong, cứng, bám cành cây, mặt đường, có thể tạo nhũ băng	Khi có mưa phùn kết hợp nhiệt độ âm
Mưa tuyết	Tinh thể băng hình thành trong mây, rơi xuống mà không tan vì không khí phía dưới đủ lạnh	Bông tuyết, phủ trắng mặt đất	Khi không khí lạnh rất mạnh kết hợp mây ẩm
Mưa đá	Hạt băng hình thành trong mây dông đối lưu mạnh	Viên đá cứng, nhiều kích cỡ	Thường giao mùa, ngày nóng có dông (không phải do rét)

Nhiều người nhầm “mưa băng” ở Sa Pa với tuyết. Thực tế, phần lớn các lần “trắng trời” ở vùng núi Việt Nam là băng giá và sương muối; mưa tuyết thực sự hiếm hơn nhiều.

Tuyết rơi ở Việt Nam: có thật không, ở đâu?

Có. Tuyết rơi ở Việt Nam là hiện tượng hiếm nhưng đã được ghi nhận nhiều lần tại các đỉnh núi cao miền Bắc khi có không khí lạnh đặc biệt mạnh kèm mây ẩm. Hai đợt nổi bật nhất trong những năm gần đây:

• Giữa tháng 12/2013: tuyết rơi dày ở Sa Pa và nhiều vùng núi Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang cũ, phủ trắng đường phố, mái nhà – một trong những đợt tuyết lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
• Cuối tháng 1/2016: đợt rét lịch sử gây mưa tuyết, băng giá ở Sa Pa, Y Tý, Mẫu Sơn và nhiều vùng núi; thậm chí đỉnh Ba Vì (Hà Nội) cũng xuất hiện băng giá.

Ngoài ra, gần như mùa đông nào đỉnh Fansipan (cao 3.143 m) cũng có vài ngày băng giá hoặc tuyết rơi nhẹ khi có đợt không khí lạnh mạnh.

Những nơi thường có sương muối, băng giá ở Việt Nam

Địa điểm	Tỉnh	Đặc điểm
Sa Pa, đỉnh Fansipan	Lào Cai	Nơi có khả năng băng tuyết cao nhất, dễ tiếp cận nhất
Y Tý	Lào Cai	Vùng cao gần biên giới, thường có băng giá, sương muối phủ trắng
Mẫu Sơn	Lạng Sơn	Đón không khí lạnh sớm nhất, nhiều năm có băng giá, nhiệt độ xuống dưới 0°C
Đồng Văn, Mèo Vạc	Tuyên Quang (Hà Giang cũ)	Cao nguyên đá lạnh khô, có sương muối
Sìn Hồ, Tam Đường	Lai Châu	Sương muối, băng giá trong đợt rét mạnh
Mộc Châu, Tà Xùa, Pha Đin	Sơn La, Điện Biên	Sương muối trên đồi chè, đồng cỏ
Bình Liêu	Quảng Ninh	Thỉnh thoảng có băng giá ở các đỉnh núi biên giới

Nếu bạn muốn “săn” băng tuyết, hãy theo dõi thời tiết Sa Pa và tin không khí lạnh. Thời điểm có khả năng cao nhất là tháng 12 đến tháng 2, ngay sau khi đợt không khí lạnh mạnh tràn về 1–2 ngày. Nếu đi Quảng Ninh, đỉnh núi vùng Bình Liêu cũng là lựa chọn ít đông đúc hơn.

Kinh nghiệm “săn” băng tuyết an toàn

• Chọn đúng thời điểm: băng giá thường dày nhất vào sáng sớm, khoảng 5–8 giờ, sau một đêm trời quang. Đến trưa, nắng lên làm băng tan nhanh.
• Đặt phòng linh hoạt: dự báo băng giá chỉ đáng tin trong khoảng 1–3 ngày, nên ưu tiên phòng có thể hủy, đổi lịch.
• Chuẩn bị phương tiện: các cung đường lên Mẫu Sơn, Y Tý, Ô Quy Hồ có thể bị cấm hoặc hạn chế xe khi băng phủ mặt đường; luôn hỏi chính quyền, người dân địa phương trước khi đi.
• Giữ ấm và sạc pin: pin điện thoại, máy ảnh tụt rất nhanh ở nhiệt độ gần 0°C, nên mang sạc dự phòng và giữ thiết bị trong túi áo sát người.
• Tôn trọng người dân: mùa băng giá cũng là mùa người dân vùng cao chật vật vì rét. Hạn chế giẫm lên ruộng rau, vườn cây phủ băng.

Tác hại của sương muối, băng giá

Đối với cây trồng

Nước trong tế bào lá đóng băng, phá vỡ màng tế bào. Khi nắng lên, lá bị cháy, thâm đen rồi rụng. Chè, rau màu, mạ, cây ăn quả, cây dược liệu chịu thiệt hại nặng. Sương muối ở Mộc Châu từng làm cháy hàng loạt đồi chè.

Đối với vật nuôi

Trâu bò, ngựa thả rông trên núi cao dễ chết rét, chết đói vì cỏ bị phủ băng. Gia cầm, lợn con nhạy cảm với nhiệt độ thấp.

Đối với giao thông và du lịch

• Băng giá làm mặt đường trơn trượt, rất nguy hiểm trên các cung đèo như Ô Quy Hồ, Mẫu Sơn.
• Du khách chủ quan, không chuẩn bị đủ đồ ấm dễ bị hạ thân nhiệt.

Cách phòng chống sương muối, băng giá

1. Cây trồng: tưới nước vào chiều tối hôm trước hoặc sáng sớm trước khi mặt trời lên để rửa sương muối; che phủ nilon, lưới, rơm rạ; trồng cây chắn gió.
2. Vật nuôi: lùa gia súc từ núi cao về chuồng trước đợt rét; che chắn chuồng, dự trữ thức ăn khô.
3. Đi lại: dùng xích chống trượt cho xe, giảm tốc độ, tránh đi đèo vào sáng sớm và ban đêm.
4. Du khách: mặc áo giữ nhiệt, áo phao, găng tay, mũ len, tất dày; giày đế bám; không đốt than sưởi trong phòng kín.

Lưu ý an toàn: không tự ý leo núi khi có băng giá. Đường mòn, bậc đá phủ băng cực kỳ trơn, sương mù dày dễ gây lạc đường.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu độ thì có sương muối?

Sương muối hình thành khi nhiệt độ bề mặt (mặt đất, lá cây) từ 0°C trở xuống. Nhiệt độ không khí đo ở trạm có thể vẫn khoảng 2–4°C, nên sương muối vẫn có thể xuất hiện khi bản tin báo nhiệt độ trên 0°C.

Hà Nội có tuyết rơi không?

Nội thành Hà Nội chưa ghi nhận tuyết rơi thực sự. Trong đợt rét cuối tháng 1/2016, băng giá đã xuất hiện ở đỉnh Ba Vì – khu vực núi cao thuộc Hà Nội.

Năm nào cũng có tuyết ở Sa Pa không?

Không. Tuyết rơi ở Sa Pa phụ thuộc cường độ không khí lạnh và độ ẩm, có năm có, nhiều năm không. Băng giá, sương muối trên đỉnh Fansipan thì xuất hiện thường xuyên hơn.

Đi Sa Pa ngắm băng tuyết vào tháng mấy?

Tháng 12 đến tháng 2 là thời điểm có khả năng cao nhất. Nên theo dõi dự báo không khí lạnh và đặt lịch linh hoạt, đến Sa Pa sau khi đợt không khí lạnh mạnh tràn về khoảng 1–2 ngày.

Nguồn tham khảo: Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia; Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) – định nghĩa các hiện tượng thời tiết.