Động đất ở Việt Nam: vùng nguy cơ, thang độ và cách ứng phó
Ban biên tập Thời Tiết 247 · Cập nhật · 11 phút đọc
Động đất là sự rung chuyển đột ngột của mặt đất do năng lượng tích tụ trong vỏ Trái Đất bị giải phóng, thường khi các khối đá dịch chuyển dọc theo đứt gãy. Việt Nam không nằm trên “vành đai lửa Thái Bình Dương”, nên ít động đất mạnh, nhưng vẫn có hàng chục đến hàng trăm trận động đất nhỏ mỗi năm. Vùng nguy cơ cao nhất là Tây Bắc; những năm gần đây, khu vực Kon Plông cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) xảy ra động đất liên tục.
Nội dung chính
- Động đất là gì và vì sao xảy ra?
- Thang đo động đất: Richter và MMI khác nhau thế nào?
- Thang cường độ: cảm nhận thế nào?
- Những vùng có nguy cơ động đất ở Việt Nam
- Tây Bắc – vùng nguy cơ cao nhất
- Khu vực Kon Plông cũ (nay thuộc Quảng Ngãi)
- Các khu vực khác
- Động đất từ nước ngoài ảnh hưởng tới Việt Nam
- Kỹ năng ứng phó khi xảy ra động đất
- Khi đang ở trong nhà
- Khi đang ở ngoài trời
- Sau khi hết rung
- Theo dõi thông tin động đất ở đâu?
- Câu hỏi thường gặp
- Việt Nam có động đất mạnh không?
- Vì sao Kon Plông có nhiều động đất?
- Động đất 4 độ có nguy hiểm không?
- Có thể dự báo động đất trước không?
Động đất là gì và vì sao xảy ra?
Vỏ Trái Đất chia thành nhiều mảng kiến tạo luôn chuyển động chậm. Ở ranh giới mảng và các đứt gãy, đá bị nén, kéo, xoắn và tích tụ ứng suất. Khi ứng suất vượt quá sức bền của đá, đá vỡ đột ngột, tạo ra sóng địa chấn lan truyền ra xung quanh.
- Chấn tiêu: điểm trong lòng đất nơi động đất bắt đầu.
- Chấn tâm (tâm chấn): điểm trên mặt đất nằm thẳng phía trên chấn tiêu.
- Độ sâu chấn tiêu: động đất ở Việt Nam thường nông, khoảng 5–20 km, nên dù độ lớn vừa phải vẫn có thể gây rung lắc rõ.
Ngoài động đất kiến tạo tự nhiên, còn có động đất kích thích – do hoạt động của con người như tích nước hồ chứa thủy điện lớn làm thay đổi áp lực lên các đứt gãy sẵn có.
Lưu ý: động đất là hiện tượng địa chất, không phải hiện tượng khí tượng. Tuy vậy, đây là loại thiên tai được quản lý chung trong hệ thống phòng chống thiên tai, nên chúng tôi đưa vào chuyên mục kiến thức thời tiết để người đọc tiện tra cứu.
Thang đo động đất: Richter và MMI khác nhau thế nào?
Có hai khái niệm thường bị nhầm lẫn: độ lớn (magnitude) và cường độ (intensity).
| Tiêu chí | Độ lớn (Richter, Mw) | Cường độ (MMI, MSK-64) |
|---|---|---|
| Đo cái gì | Năng lượng giải phóng tại chấn tiêu | Mức rung lắc và tác động tại một địa điểm cụ thể |
| Số giá trị | Một trận động đất chỉ có một độ lớn | Mỗi nơi một cường độ khác nhau, giảm dần khi xa tâm chấn |
| Thang | Thang logarit, thường viết “4,0 độ” | 12 cấp, ghi bằng số La Mã (I – XII) |
| Cách xác định | Từ máy đo địa chấn | Từ cảm nhận của người, hư hại công trình |
Thang độ lớn là thang logarit: tăng 1 độ thì biên độ sóng tăng 10 lần và năng lượng tăng khoảng 32 lần. Một trận 5,0 độ giải phóng năng lượng gấp khoảng 1.000 lần trận 3,0 độ.
Thang Richter gốc ngày nay ít dùng cho trận lớn; các cơ quan địa chấn thường dùng thang độ lớn mô men (Mw). Báo chí Việt Nam vẫn quen gọi chung là “độ Richter”.
Thang cường độ: cảm nhận thế nào?
| Cấp cường độ | Cảm nhận, tác động |
|---|---|
| I – III | Hầu như không cảm thấy, hoặc chỉ người ở tầng cao, đang nằm yên mới nhận ra |
| IV – V | Nhiều người cảm thấy, cửa kính, bát đĩa rung, đồ treo đung đưa |
| VI – VII | Mọi người hoảng sợ chạy ra ngoài, tường nứt nhẹ, nhà yếu hư hại |
| VIII – IX | Hư hại nặng nhà cửa, nứt đất, sụt lở |
| X – XII | Phá hủy diện rộng, biến đổi địa hình |
Những vùng có nguy cơ động đất ở Việt Nam
Tây Bắc – vùng nguy cơ cao nhất
Tây Bắc có mạng lưới đứt gãy hoạt động dày đặc như đứt gãy Sông Hồng, Sông Chảy, Sơn La, Lai Châu – Điện Biên, Mường La – Bắc Yên. Các tỉnh Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Lào Cai được đánh giá có nguy cơ động đất mạnh nhất cả nước.
Trận động đất mạnh nhất được ghi nhận bằng máy ở Việt Nam là trận Tuần Giáo (Điện Biên) ngày 24/6/1983, độ lớn 6,7, cường độ chấn động cấp VIII, gây sập, hư hại nhiều nhà cửa và sạt lở đất trên diện rộng.
Khu vực Kon Plông cũ (nay thuộc Quảng Ngãi)
Từ năm 2021, khu vực Kon Plông (trước thuộc tỉnh Kon Tum, từ 1/7/2025 thuộc tỉnh Quảng Ngãi sau sáp nhập) xảy ra hàng trăm trận động đất liên tiếp, có ngày hàng chục trận. Các nhà khoa học nhận định đây chủ yếu là động đất kích thích, liên quan đến việc tích nước các hồ thủy điện trong khu vực.
- 28/7/2024: động đất độ lớn 5,0 tại Kon Plông, mạnh nhất từng ghi nhận ở Kon Tum, gây rung lắc mạnh tại nhiều tỉnh Tây Nguyên và duyên hải miền Trung.
- Năm 2025 – 2026: các chuỗi động đất 3–4 độ tiếp tục xảy ra. Gần đây, rạng sáng 31/8/2026 (giờ Hà Nội), động đất độ lớn 4,0 xảy ra tại xã Măng Bút (Quảng Ngãi), độ sâu khoảng 8 km, cấp độ rủi ro thiên tai cấp 0.
Các khu vực khác
- Miền núi Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An) thỉnh thoảng có động đất nhỏ.
- Hà Nội nằm trong đới đứt gãy Sông Hồng, đôi khi ghi nhận động đất nhỏ dưới 3 độ, hầu như không gây thiệt hại.
- Ngoài khơi Nam Trung Bộ có hoạt động núi lửa và đứt gãy dưới đáy biển, được theo dõi trong nghiên cứu cảnh báo sóng thần.
Động đất từ nước ngoài ảnh hưởng tới Việt Nam
Động đất mạnh ở các nước láng giềng có thể khiến nhà cao tầng ở Việt Nam rung lắc. Tiêu biểu là trận động đất tại Myanmar trưa 28/3/2025, độ lớn 7,7 theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS). Người dân ở nhiều tòa nhà cao tầng tại Hà Nội và TP.HCM cảm nhận rõ rung lắc, nhiều người chạy xuống đường, nhưng không có thiệt hại tại Việt Nam.
Lý do: sóng địa chấn chu kỳ dài lan được rất xa, và nhà cao tầng dễ cộng hưởng với loại sóng này, nên tầng càng cao, cảm giác rung càng rõ.
Kỹ năng ứng phó khi xảy ra động đất
Khi đang ở trong nhà
- Nằm xuống – Che chắn – Bám chặt: chui xuống gầm bàn chắc chắn, che đầu, cổ và bám vào chân bàn cho đến khi hết rung.
- Tránh xa cửa kính, tủ cao, đèn treo, đồ vật có thể rơi.
- Không dùng thang máy; không chạy vội xuống cầu thang khi đang rung mạnh.
- Nếu đang nằm trên giường, ở yên và lấy gối che đầu.
Khi đang ở ngoài trời
- Di chuyển ra khoảng trống, tránh xa nhà cao tầng, cột điện, cây lớn, biển quảng cáo.
- Ở vùng núi, tránh xa sườn dốc, taluy vì nguy cơ sạt lở đất.
- Nếu đang lái xe, dừng lại nơi an toàn, không đỗ dưới cầu vượt, gần cột điện.
Sau khi hết rung
- Kiểm tra người bị thương, sơ cứu; ngắt điện, khóa van gas nếu nghi rò rỉ.
- Ra khỏi nhà nếu thấy tường nứt, kết cấu hư hại; đề phòng dư chấn.
- Ở vùng ven biển, nếu cảm nhận động đất rất mạnh hoặc thấy nước biển rút bất thường, lập tức di chuyển lên vùng cao vì nguy cơ sóng thần.
- Theo dõi thông tin chính thức, không lan truyền tin đồn.
Phần lớn thương vong trong động đất là do bị vật rơi, nhà sập đè. Chuẩn bị chỗ trú chắc chắn và cố định tủ, kệ cao vào tường là cách phòng ngừa hiệu quả nhất.
Theo dõi thông tin động đất ở đâu?
Tại Việt Nam, Trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần thuộc Viện Các khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) là đơn vị phát tin động đất chính thức, gồm thời gian, tọa độ, độ lớn, độ sâu và cấp độ rủi ro thiên tai. Các tin cảnh báo thiên tai khí tượng thủy văn khác do Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia phát hành.
Khác với thủy triều hay bão, động đất hiện chưa thể dự báo chính xác thời điểm. Vì vậy chuẩn bị kỹ năng là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có động đất mạnh không?
Việt Nam có động đất nhưng chủ yếu từ nhỏ đến trung bình. Trận mạnh nhất ghi nhận bằng máy là trận Tuần Giáo (Điện Biên) năm 1983, độ lớn 6,7.
Vì sao Kon Plông có nhiều động đất?
Các nhà khoa học đánh giá động đất ở khu vực Kon Plông cũ chủ yếu là động đất kích thích, liên quan tới việc tích nước các hồ thủy điện làm thay đổi áp lực trên các đứt gãy sẵn có.
Động đất 4 độ có nguy hiểm không?
Động đất 4 độ thường gây rung lắc nhẹ, nhiều người cảm nhận được, đồ đạc rung, nhưng hiếm khi gây hư hại công trình kiên cố. Các trận 4 độ gần đây ở Quảng Ngãi đều được đánh giá rủi ro thiên tai cấp 0.
Có thể dự báo động đất trước không?
Hiện chưa có phương pháp nào trên thế giới dự báo chính xác thời điểm, địa điểm và độ lớn động đất. Các nhà khoa học chỉ đánh giá được vùng có nguy cơ và độ lớn cực đại có thể xảy ra.
Nguồn tham khảo: Trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần – Viện Các khoa học Trái đất; Viện Vật lý Địa cầu; Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS); báo VietnamPlus, VTV, VOH.
